800 jaar ontmoeting Franciscus van Assisi en Antonius van Padua

zondag 30 mei 2021
Franciscus zegent Antonius en overhandigt hem de Bijbel.

Vandaag, 30 mei 2021, is het 800 jaar geleden dat de minderbroeders het mattenkapittel van 1221 hielden in Portiuncula. Tot zover weinig nieuws, want dat deden de broeders toen nog jaarlijks. Het was wel één van de laatste grote kapittels, waar alle broeders welkom waren. ‘Ongeveer 3000’ zou broeder Jordanus van Giano zich een ruime veertig jaar herinneren en laten optekenen in zijn kroniek, waarin hij terugkijkt naar de begintijd van de minderbroeders in Duitsland. Dit jaar vieren onze medebroeders in Duitsland 800 jaar onafgebroken franciscaanse aanwezigheid in Duitsland. Zover zijn wij nog niet; dat kunnen wij ‘pas’ over zeven jaar vieren.

Voorlopige regelredactie
Het is ook het kapittel waar de voorlopige regelredactie van de minderbroedersregel werd afgeschreven. Deze versie is nooit aan de paus voorgelegd. De definitieve regel van 1223 is korter, juridischer en zakelijker. Dat is dan ook de Regel van de Minderbroeders die de paus goedkeurde, waarnaar wij nog altijd leven. Toch ademt die voorlopige regelredactie veel meer de geest van Franciscus. De tekst is ons minderbroeders dan ook zeer dierbaar. Daarom besteden we er dit jaar in ons magazine Franciscanen.nl ook aandacht aan.

Franciscus en Antonius ontmoeten elkaar voor het eerst
Het is echter ook de eerste keer dat Antonius van Padua aanwezig was. Nog geen jaar was hij in de orde – hij behoorde tot de laatsten die geen noviciaat hoefden te maken, óók dat werd trouwens op dit kapittel ingevoerd.

Franciscus’ zelf was een zieke, bijna blinde man. Slechts 5 jaar later zal hij sterven. De leiding van het kapittel had hij uitbesteed aan broeder Elias. Wanneer Franciscus het woord wenste, trok hij Elias aan zijn mouw. Vaak moest Elias zijn woorden dan herhalen, daar hij de kracht niet meer had luid te spreken.

Antonius, de minderbroeder die populairder werd dan Franciscus zelf
Niemand, laat staan hijzelf, zou toen nog hebben kunnen bevroeden dat hij de minderbroeder zou worden die qua bekendheid en populariteit zelfs Franciscus van Assisi voorbij zou streven. Velen katholieken zullen het gebedje “Antonius, beste vrind, maak dat ik mijn … weer vind!” wel eens gepreveld hebben als ze (weer eens) hun sleutels, bril of wat dan ook kwijt waren... En in de meeste katholieke kerken is zijn beeltenis te vinden. De opbrengst van ‘zijn’ kaarsjes gingen en gaan naar de armen: het ‘Antoniusbrood’ is een wereldwijd begrip. Zo heet de gaarkeuken van onze Indiase medebroeders in Bengaluru (India) The Saint Anthony’s Breadcentre. Hij is in populariteit zelfs Franciscus voorbij gestreefd.

Maar, daar op dat kapittel van 1221 was het nog slechts een jongeman van 25, geboren te Lissabon. Hij was een tijdje augustijn geweest en had theologie gestudeerd. Daarna was hij minderbroeder geworden en sinds een tijdje leefde hij als kluizenaar bij Assisi. Vandaar dat hij ook zo naar het kapittel kon komen.

Echt gesproken?
Of de twee elkaar werkelijk gesproken hebben – nogmaals er waren 3000 broeders bijeen – is uiterst onzeker. Franciscus moet Antonius’ naam op zijn minst wèl gehoord hebben. Antonius wisselde op dat kapittel van provincie – van de Portugese provincie ging hij over in die van Romagna. Provinciewissels waren in die tijd nog voorbehouden aan Franciscus zelf. Hij moet dus zijn goedkeuring verleend hebben.

Antonius, theoloog en predikant… maar geen bisschop
Antonius’ preekgave zal pas later aan het licht komen. Volgens de verhalen werd hij 1222 priester gewijd (zijn studies had hij voor zijn intrede afgerond) en in 1223 toen op een hoogfeest de predikant van dienst niet kwam opdraven. Niemand durfde echter onvoorbereid te preken. “We kunnen altijd Antonius nog vragen”, spotten enkele oudere broeders. Nederig als Antonius was, nam hij dit aan als bevel. De oudere broeders die hem duidelijk probeerden te maken dat het een grap was, kregen het niet aan zijn verstand. Onvoorbereid hield Antonius zo’n gloedvolle preek dat Franciscus hem direct een preekopdracht in de provincie Romagna.

Antonius steeg verder in aanzien onder de broeders. In 1224 vroeg hij Franciscus of hij zijn medebroeders theologie mocht onderwijzen. Het was hem opgevallen dat enkele broeders van toeten noch blazen wisten over het geloof. Franciscus, die eigenlijk niet veel met studie op had – maar er, getuige deze brief, dus niet tegen was, antwoordt hem:

1 Broeder Antonius, mijn bisschop,
broeder Franciscus wenst u heil.
2 Ik keur het goed
dat u de heilige theologie aan de broeders onderwijst,
als u maar bij dit onderricht
de geest van gebed en toewijding aan God niet uitblust,
zoals in de regel staat.

(Brief aan broeder Antonius, uit Franciscus van Assisi, De Geschriften (Gottmer, 2006))

Antonius was geen bisschop, maar was theoloog en predikant. Dé kwaliteiten die bisschoppen in die tijd moesten bezitten. En dat zou de reden zijn dat Franciscus’ hem zo noemde. Voorwaarde voor het mogen studeren is voor Franciscus dus, dat je de geest van gebed en toewijding aan God niet uitblust.

De laatste jaren van zijn leven…
Dat was aan Antonius wel toevertrouwd. Deze leertaak zou hij in Zuid-Frankrijk uitoefenen. Vervolgens zal hij, na Franciscus’ dood, nog provinciaal van Romagna worden. Tot zijn gezondheidstoestand verslechterd – met de kennis van nu wordt ervan uitgegaan dat hij aan (onbehandelde) diabetes leed en zodoende waterzucht ontwikkelde. Hij ging bij de clarissen van Padua wonen om hen met zijn priesterlijke diensten te dienen. Daar zal hij 13 juni 1231 ook overlijden, slechts 40 jaar oud; hij stief dus nog jonger dan Franciscus die 45 jaar werd. In Padua werd hij ook begraven, vandaar dat wij hem als ‘Antonius van Padua’ kennen.

Een bijzonder kapittel – een bijzonder ontmoeting
Dat kapittel van 30 mei 1221… er komen vele gebeurtenissen samen. We kunnen het dus met recht een zeer belangrijk kapittel in de franciscaanse geschiedenis noemen. Een geschiedenis die inmiddels ruim 800 jaar duurt en de gehele wereld bestrijkt.

Broeder Philippus Philippus ofmCap (zie de afbeelding hieronder), één van de bewoners van Stadsklooster San Damiano in 's-Hertogenbosch, maakte een kunstwerk ter gelegenheid van de ontmoeting van beide minderbroeders (zie de hoofdfoto). Hij baseerde het op Franciscus’ briefje. De oudere Franciscus geeft de jonge broeder Antonius zijn zegen én de Bijbel.

 

Broeder Philippus toont zijn kunstwerk.
webdesign: Artis.